Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB
Í umræðunni um mögulega aðild Íslands að ESB er stundum talað eins og ferlið sé enn eins og það var á síðustu öld – þar sem þjóðir gátu, með þolinmæði og pólitískri lagni, samið sig að varanlegum undanþágum frá reglum sambandsins.
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga. Þessi dæmi eru gjarnan dregin fram í íslenskri umræðu til að sýna að allt sé í raun samningsatriði.
En það sem gjarnan gleymist er að leikreglurnar í stækkunarferli ESB breyttust verulega í kringum stækkunina árið 2004.
Þegar tíu ríki í mið- og austur-Evrópu gengu í sambandið – stærsta stækkun í sögu þess – tóku stjórnvöld í Brussel meðvitaða ákvörðun um að herða ferlið.
Fram að því höfðu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum hins svonefnda acquis communautaire, heildarregluverks sambandsins. En í aðdraganda stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni.
Varanlegar undanþágur voru þar með ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu. Í staðinn komu svonefnd aðlögunartímabil – tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur sem þau eru ekki tilbúin að taka upp samstundis, eða ráða ekki við að gera það.
Þetta hefur bein áhrif á þá fullyrðingu sem oft heyrist í umræðunni að Ísland geti einfaldlega „samið um sérlausnir“ í aðildarviðræðum. Raunin er hins vegar önnur. Aðildarferlið snýst fyrst og fremst um að umsóknarríki aðlagi löggjöf sína að fyrirliggjandi regluverki sambandsins.
Þess vegna tala sérfræðingar í stækkunarmálum frekar um aðlögunarviðræður en samningaviðræður. Spurningin er ekki hvort reglurnar verði teknar upp, heldur hvenær og á hvað löngum tíma.
Þegar Ísland hóf aðildarviðræður árið 2010 var þetta verklag þegar til staðar. Regluverkið er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og svo lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
Það þýðir ekki að ekkert svigrúm sé til staðar. Aðlögunartímar, tæknilegar útfærslur og sérstakar aðstæður geta haft áhrif á framkvæmd reglna. En það er allt annað en sú mynd sem stundum er dregin upp af víðtækum sérlausnum sem hægt sé að semja um við samningaborðið.
Þetta passar við orð Heather Grabbe, sem sagði 95% regluverks ESB óhagganlegt. Þetta passar við kynningarbækling ESB um stækkunarferlið og þetta passar við orð Stefan Fule frá því með Össuri forðum.
Í því ljósi er mikilvægt að umræðan á Íslandi byggist á raunverulegri mynd af því hvernig stækkunarferli ESB hefur þróast og virkar.
Eftir 2004 snýst það ekki um að semja um reglurnar sjálfar – heldur að aðlagast þeim. Engar varanlegar undanþágur.
Bergþór Ólason, alþingismaður.
Pistillinn birtist fyrst í Morgunblaðinu 11. mars, 2026
