Blekkingaleikurinn mikli
Átökin sem nú eru hafin um framtíð og fullveldi Íslands snúast ekki bara um aðild að Evrópusambandinu. Þau munu líka skera úr um hvort hægt sé að stjórna Íslandi án nokkurra tengsla við veruleikann. Hvort umbúðamennskan sé orðin allsráðandi.
Ríkisstjórn landsins telur sig nú geta leitt þjóðina inn í Evrópusambandið með hreinum spuna og ósannindum.
Blekkingaleikurinn hófst skömmu eftir að ríkisstjórnin tók við með tíðum ferðum utanríkisráðherra til Brussel. Erfiðar aðstæður innan ríkisstjórnarinnar gerðu svo Viðreisn kleift að krefjast þess að ESB yrði sett í forgang.
Alþingi og íslenskur almenningur, þjóðin sem ráðherrar segja að eigi að fá að ráða för, heyrði fyrst af þessu í fréttum erlendra fjölmiðla sem höfðu þær eftir heimildarmönnum sínum í Brussel. Þeir upplýstu m.a.s. um áformaða dagsetningu. Hún vakti athygli og þótti til marks um að mikið lægi á.
Hið breska Daily Telegraph sagði frá því að innan ESB sæju menn tækifæri til að ná Íslandi inn í Evrópusambandið og nýta inngöngu þróaðs lands sem vegnað hefur vel (betur en ESB) til að smeygja nokkrum fátækari og umdeildari ríkjum með inn í sambandið. Ísland yrði þannig skrautið sem fengi sambandslöndin til að fallast á aðild hinna í eins konar „pakkadíl“. Útskýrt var að þetta væri liður í áformum samrunasinna um að ná fleiri Evrópulöndum í sambandið og auka um leið vald yfirstjórnarinnar í Brussel, afnema neitunarvald og gera ESB að miðstýrðu „stórveldi“.
Skömmu síðar tóku að birtast færslur á samfélagsmiðlum frá hinum ýmsu samtökum ESB-sinna sem njóta stuðnings sambandsins, um að Ísland væri á leið í ESB. Oft fylgdi sögunni að í því fælist staðfesting á að aðild væri enn eftirsóknarverð.
Íslensk stjórnvöld upplýstu hins vegar eigin þjóð fyrst um málið á blaðamannafundi sl. föstudag. Ljóst var að málið yrði ekki sett í svokallaða samráðsgátt stjórnvalda sem ætluð var til að landsmenn gætu kynnt sér og haft skoðun á þingmálum ríkisstjórna áður en þau koma til afgreiðslu á þingi. Mælt skyldi fyrir málinu strax eftir helgi og öðru rutt af dagskrá þingsins.
Gamla brellan
Á kynningarfundinum var ekkert gefið upp um baktjaldamakk stjórnvalda með Evrópusambandinu fram að því. Ráðherrar létu sem þeir hefðu áhyggjur af afskiptum erlendra ríkja af atkvæðagreiðslunni en þegar blaðamaður Morgunblaðsins spurði hvort ráðherrarnir hefðu áhyggjur af afskiptum ESB þóttust þeir koma af fjöllum og sögðu að slík afskipti yrðu ekki liðin. Þó hefur verið gerð ítarleg grein fyrir áformum sambandsins um að reka áróður í tengslum við hugsanlega atkvæðagreiðslu.
Á fundinum staðfestu þó ráðherrar það sem legið hafði í loftinu, að til stæði að endurnýta gömlu brelluna um að umsókn snerist ekki endilega um að ganga í Evrópusambandið heldur að „kíkja í pakkann“ eða að „sjá hvað er í boði“ eða „sjá hvers konar samning við fáum“ eins og það er einnig orðað.
Forsætisráðherra sagðist sjálfur ekki vera með það á hreinu hvað fælist í Evrópusambandsaðild. Slík fullyrðing getur aðeins þýtt annað af tvennu. Annaðhvort er ráðherrann að reyna að blekkja fólk eða hann er ekki hæfur til að gegna embættinu.
Hugmyndin um að hægt sé að blekkja þjóð með tali um að kíkja í pakkann er séríslensk og í raun niðurlægjandi fyrir landið að sitja ítrekað uppi með stjórnvöld sem eru nógu ósvífin til að beita slíkum blekkingum og hafa það litla trú á eigin þjóð að þau telji hana falla fyrir þeim. Þessi brella hefur réttilega verið kölluð stærsta lygi íslenskra stjórnmála á 21. öld.
Þegar íslensk stjórnvöld sóttu síðast um aðild á sömu forsendum reyndu fulltrúar ESB ítrekað að útskýra fyrir Íslendingum að þannig gengi þetta ekki fyrir sig. Þeir urðu jafnan furðu lostnir þegar þeir heyrðu að af hálfu Íslendinga ætti ferlið bara að snúast um að sjá hvað væri í boði. Oft var þetta heldur vandræðalegt fyrir fulltrúa Íslands, sem litu út eins og þeir vissu ekki hvað Evrópusambandið væri og hefðu ekki hugmynd um hvað þeir væru að gera.
Útskýrt var, eins og fyrir börnum, að þegar land sækir um aðild að ESB sé það vegna þess að landið vilji ganga í ESB og ætli sér að uppfylla skilyrðin til þess. Viðræðurnar sem í hönd fara snúast eingöngu um að umsóknarríkið útskýri hvernig það ætli að uppfylla kröfur ESB. Þetta eru ekki samrunaviðræður, þetta er leið fyrir umsóknarríkið til að sannfæra sambandið um að það muni fylgja reglum þess og uppfylla kröfur
Annað sem ríkisstjórn Íslands lætur vera að nefna er að aðlögunin á að hefjast á meðan á viðræðunum stendur. Umsóknarríki ber ekki aðeins að útskýra hvernig það ætli að laga sig að sambandinu. Það á að hefja aðlögunina. Það er m.a. gert með ýmsum lagabreytingum, fjölgun embættismanna og nýjum stofnunum. Evrópusambandið gerði á sínum tíma athugasemdir við að íslenska báknið væri ekki nærri nógu stórt til að ráða við inngöngu.
Sótt um aftur
Ríkisstjórnin beitir einnig ósannindunum um að Ísland sé umsóknarríki og þ.a.l. ekkert því til fyrirstöðu að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið. Þá skiptir engu þótt Evrópusambandið sjálft hafi fyrir langa löngu staðfest að Ísland sé ekki umsóknarríki, m.a. á fundum mínum með forsprökkum sambandsins árið 2015 og í öllum gögnum og gjörðum sambandsins síðan. Á vefsíðum ESB má finna lista yfir hin ýmsu ríki sem einhvern tímann létu sér detta í hug að sækja um aðild og farið yfir ólíka stöðu þeirra allt frá frosti að framvindu. Ísland er þar hvergi að finna, enda ekki umsóknarríki.
Við upphaf leikritsins, í fyrstu ferð utanríkisráðherra til Brussel, fékkst einhvers konar aðstoðarmaður stækkunarstjóra til að segja að umsóknin væri gjaldgeng (e. valid). Hins vegar fylgdi sögunni að væntanlega þyrftu öll aðildarríkin að samþykkja það ef hefja skyldi viðræður að nýju. M.ö.o. „þið getið beðið um endurnýjun umsóknarinnar“.
Nú kann vel að vera að ráðamenn í í Brussel séu til í að líta í gegnum fingur sér til að hraða ferlinu og þiggja Ísland að gjöf frá hinum áköfu valkyrjum. En hvers vegna ættu íslensk stjórnvöld að vilja taka upp þráðinn þar sem Jóhanna, Steingrímur og Össur skildu við málið og fallast þannig á allt sem Össur var búinn að samþykkja? Á sama tíma halda þau því fram að „samningsstaðan“ sé miklu sterkari núna.
Auðvitað er það vegna þess að þau vita að það er ekki um neitt að semja og þeim liggur á að gefa eftir allt sem þarf til að komast inn. Um leið má vera ljóst að það að „þjóðin fái að velja“ skal vera háð því að hún viti sem minnst um hvað hún sé að velja.
Niðurstaðan
Málið var kynnt á fölskum forsendum eftir baktjaldamakk með pótintátum í Brussel sem þrá að loksins berist góð frétt um Evrópusambandið. Næst á að keyra það áfram með hraði að því marki að stjórnarandstaðan er vöruð við því að tala of mikið um málið. Atkvæðagreiðslan skal svo fara fram um sumar, á þeim tíma þegar jafnan hefur reynst ómögulegt að ræða mikið um pólitík enda vilja flestir Íslendingar hlé frá slíku á þeim tíma árs.
Fyrsta vinstristjórnin fórnaði kjörtímabilinu í deilur um ESB og stjórnarskrá (sem þurfti að breyta til að komast í ESB). Öllu var til fórnandi og ekkert mátti leysa á okkar forsendum. Það átti að nota „tækifærið“ sem bankahrunið gaf til að koma Íslandi í sambandið.
Nú ætlar ríkisstjórnin að endurtaka þessi mistök. Það gerir hún eftir að ljóst er orðið að „plan“ ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum gangi ekki upp og að aðgerðir og aðgerðaleysi hennar höfðu skaðleg áhrif á hagkerfi og heimili landsins.
Þá er gripið til þessa ráðs. Tækifærið notað til að dreifa athyglinni frá ráðaleysinu innanlands og gefa Viðreisn það sem flokkurinn var stofnaður um.
Þetta snýst því ekki um að leyfa þjóðinni að ráða, þvert á móti. Þjóðinni er hvorki treyst fyrir sannleikanum né treyst til að svara því sem henni er ætlað að kjósa um, spurningunni: „Viltu hefja aðlögun Íslands að Evrópusambandinu með það að markmiði að ganga þar inn?“
Það að beita þeim blekkingum sem ríkisstjórnin hefur beitt og mun beita áfram með dyggum stuðningi stórs hluta stjórnkerfisins, margra fjölmiðla og áróðursvéla Evrópusambandsins sýnir ekki traust til þjóðarinnar. Það sýnir yfirlæti.
Miðflokkurinn segir nei við aðild að Evrópusambandinu og nei við blekkingaleik ríkisstjórnarinnar.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins.
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 9. mars, 2026.
