Hlustum á lögregluna!
Í tvo áratugi hefur lögreglan varað við uppgangi skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi. Þessar viðvaranir hafa ítrekað komið fram í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra, þar sem bent er á að skipulagðir glæpahópar hafi fest rætur í landinu, að umsvif þeirra hafi aukist og að hættan fyrir samfélagið sé raunveruleg. Samt sem áður hafa viðbrögð stjórnvalda alls ekki verið í samræmi við alvarleika stöðunnar.
Í skýrslu greiningardeildar strax árið 2008 var varað skýrt við þróuninni. Þar kom fram að vísbendingar væru um að skipulögð brotastarfsemi væri umfangsmeiri en áður hefði verið talið og að erlendir glæpahópar væru farnir að hasla sér völl á Íslandi. Lögreglan lagði áherslu á að mikilvægt væri að segja frá þessari þróun án þess að draga úr alvörunni svo stjórnvöld og almenningur gerðu sér grein fyrir þeim skýru merkjum um breytingar sem væru að verða.
Frá þeim tíma hafa komið út fleiri skýrslur, 2015, 2017, 2019, 2021 og síðast árið 2025. Boðskapurinn hefur verið sá sami: Ef ekki er brugðist við muni vandinn vaxa. Þróunin í fjölda brotahópa sýnir að þessar viðvaranir voru ekki að ástæðulausu. Í fyrstu skýrslunni var talið að um fimm skipulagðir glæpahópar störfuðu á Íslandi. Árið 2017 voru þeir orðnir tíu og í nýjustu skýrslunni eru þeir taldir vera um tuttugu. Eigum við enn að sitja með hendur í skauti?
Árið 2019 mat lögregla áhættuna sem tengdist starfsemi þessara hópa sem „gífurlega“, sem er hæsta stig áhættumats í greiningarkerfi hennar. Slíkir hópar tengjast meðal annars fíkniefnasmygli, peningaþvætti, ofbeldisglæpum, misnotkun á opinberum bótakerfum og annarri alvarlegri brotastarfsemi sem grefur undan öryggi samfélagsins og velferðarkerfi okkar. Samhliða þessu benti lögreglan á að geta hennar til að takast á við vandann væri takmörkuð.
Íslensk stjórnvöld hafa of lengi sleppt því að bregðast við eða gert það með of hægum og ómarkvissum hætti. Í stað afgerandi aðgerða hefur umræðan snúist um frekari stefnumótun, endurmat og nýja aðgerðapakka eða farið í allt aðrar og ólíkar áherslur. Á meðan hefur brotahópunum fjölgað og starfsemi þeirra orðið skipulagðari og öflugri.
Hingað til lands hafa komið einstaklingar sem hafa verið virkir aðilar að hryðjuverkasamtökum og um síðir verið vísað úr landi. Hafa stjórnvöld uppi eftirgrennslan um hvort fleiri slíkir einstaklingar kunni að vera hér? Hvaða úrræði hafa stjórnvöld til að greina þá, fylgjast með þeim eða koma í veg fyrir að þeir komist inn í landið? Þessum spurningum þarf að svara.
Eitt af grundvallarhlutverkum ríkisins er að tryggja öryggi borgaranna. Það verður ekki gert ef viðvaranir sérfræðinga og lögreglu fá að hljóma ár eftir ár án þess að þeim sé fylgt eftir með afgerandi aðgerðum.
Ef takast á að snúa þróuninni við þarf án tafar að efla lögregluna verulega, tryggja henni nægileg úrræði og heimildir og samræma lagaumhverfi við það sem þekkist í nágrannalöndum. Strax þarf að bregðast ákveðið við starfsemi þessara glæpahópa, greina þá, leysa þá upp og vísa úr landi þeim einstaklingum sem ekki hafa íslenskan ríkisborgararétt og taka þátt í slíkri starfsemi.
Karl Gauti Hjaltason, alþingismaður.
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 18. mars, 2026
