Nýverið var samþykkt samhljóða á Alþingi, stefna Íslands í öryggis og varnarmálum og er mikilvægt að reynt var til þrautar að ná sátt milli allra flokka á Alþingi um stefnuna. Til að ná niðurstöðu sem allir hlutaðeigandi geta lifað við, krefst gagnkvæmrar virðingar fyrir mismunandi sjónarmiðum, trausts, færni í samningum, en umfram allt vilja og getu til að aðskilja annað frá sem ekki er hluti af öryggi og vörnum lands og þjóðar. Þetta tókst og er niðurstaðan uppbyggileg stefnumörkun til framtíðar, sem hefur víðtæka samstöðu að baki sér eins og nauðsynlegt er í öryggis- og varnarmálum. Þær breytingar og áréttingar sem samið var um, er að finna í nefndaráliti utanríkismálanefndar sem liggur til grundvallar samþykkt stefnunnar.
Áður en samið var, og eftir að utanríkisráðherra hafði lagt fram sína þingsályktunartillögu, hafði Miðflokkurinn lagt fram sína eigin þingsályktunartillögu um öryggis- og varnarmál. Tillagan var lögð fram vegna þess að öryggis- og varnarmálin þarf að yfirvega heildstætt og nauðsynlegt að stefna í þessum mikilvæga málaflokki verði hluti af stærri heild, byggi á sterkum grunni þjóðaröryggisstefnu. Miðflokknum þótti m.a. ótækt að stefnan byggði eingöngu á svonefndri „þingmannaskýrslu“ utanríkisráðherra.
Samhliða þátttöku í Atlantshafsbandalaginu (NATO) og framkvæmd tvíhliða varnarsamningsins við Bandaríkin, er nauðsyn að efla þær borgaralegu stofnanir sem sinna gæslu öryggis þjóðarinnar: lögreglu, landhelgisgæslu og netöryggissveitar samhliða aðlögun almannavarnakerfisins að aukinni hættu af ytri ógnum. Saman standa þessar stofnanir vörð um öryggi og varnir lands og þjóðar. Við verðum að ræða öryggis og varnarmál, ytri og innri ógnir og þá öryggi og varnir jafnhliða – og gera stefnur miðað við gildandi lög.
Breytingar sem Miðflokkurinn kom til leiðar
(1) Meginatriði þingsályktunartillögu Miðflokksins voru felld inn í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra og gerðar, til viðbótar, nokkrar orðalags og efnisbreytingar. Stefnan verður í framhaldi órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnu Íslands.
(2) Evrópusambandið fellt út úr texta um samstarf, enda bætir Evrópusambandið engu við og hefur ekkert að gera með stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum, ekki síst þar sem ESB býr hvorki yfir sjálfstæðri varnargetu né hernaðarlegum innviðum. Þeir sem tala um „skjól í ESB“ gerast sekir um villandi málflutning og tilraunir til að afvegaleiða umræðuna.
(3) Þá er blásið á landvinninga utanríkisráðherra innan stjórnarráðsins, er varða hugmyndir, um stofnun nýrrar einingar við framkvæmd öryggis- og varnarmála, sem heyri undir utanríkisráðuneytið. Enda fullkomlega óljóst hver verkefni slíkrar einingar ættu að vera, þótt ætla megi að þar hafi hugmyndin verið að vista öryggis- og varnarmál, óháð því hvort þau séu tengd ytri eða innri ógnum – og hefði skarast við ábyrgðarsvið t.a.m. dómsmálaráðuneytis og þannig ekki í samræmi við gildandi lög um gæslu öryggis landsins.
Þá er skjalfest að við framkvæmd stefnunnar verður horft til fleiri þátta en „þingmannaskýrslu“ utanríkisráðherra, sem Miðflokknum finnst takmörkuð og sagði sig frá. Þar á meðal verður horft til þjóðaröryggisstefnunnar, enda nauðsynlegt að stefna taki til heildarvarna og áfallaþols alls samfélagsins. Hvað varðar borgaralegan viðbúnað þarf að tryggja sömu viðbrögð vegna annarra ógna en hernaðarlegra sem í reynd eru líklegri að þurfi að takast á við. Almannavarnir eru borgaralegt verkefni sama hvort ógnin er fjölþátta, af mannavöldum, kerfisbundnum fólksflutningum, útsendurum erlendra ríkja, falsfréttum, hryðjuverkum og alþjóðlegri glæpastarfsemi, tæknibilana, náttúruhamfara eða hernaðar. Um er að ræða heildstætt kerfi sem tekur mið af heildarsýn á ógnir og hefur reynst vel og ætti að styrkja. Þá er lögð áhersla á gerð sérstakrar öryggislöggjafar.
Með breytingunum verður stefnan heildstæðari, þar sem hún tekur ekki einungis til hernaðarógna, heldur nær hún einnig yfir fjölþátta ógnir. Hefði þessu ekki verið breytt þá hefði hún tæplega getað kallast stefna í öryggis- og varnarmálum.
Hvað svo? – hlutverk ríkisstjórnar og þjóðaröryggisráðs
Þegar Alþingi samþykkti stefnu í öryggis- og varnarmálum fól Alþingi ríkisstjórninni að framfylgja stefnunni – enda tekur efni stefnunnar til fjölmargra stjórnarmálefna sem heyra undir mismunandi ráðherra skv. forsetaúrskurði. Í hinni nýsamþykktu stefnu í öryggis- og varnarmálum segir að hún skuli taka mið af og vera órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnu Íslands. Með því að stefna í öryggis- og varnarmálum er orðinn órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnunni hlýtur framkvæmd hennar að lúta eftirliti þjóðaröryggisráðs sem forsætisráðherra stýrir, sem hefur nú þegar það lögbundna hlutverk að hafa eftirlit með því að þjóðaröryggisstefnan sé framkvæmd í samræmi við ályktun Alþingis sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 98/2016 með síðari breytingum. Þá er eðlilegt að velta því upp hvort ekki sé rökrétt í framhaldi að opna þjóðaröryggisstefnuna og fella stefnu í öryggis og varnarmálum þar undir í viðauka, þar sem þetta tvennt er órjúfanlegt, líkt og kemur fram í nýrri stefnu Íslands í öryggis- og varnarmálum.
Ingibjörg Davíðsdóttir, alþingismaður.
Greinin birtist í Varðbergi 20. mars, 2026
